- Rumunija je članica Evropske unije od 2007. Kada se osvrnete na gotovo dvije decenije članstva, koje su najvažnije promjene koje je članstvo u EU donijelo Rumuniji i njenim građanima? Šta se najviše promijenilo u svakodnevnom životu?
Pristupanje Rumunije Evropskoj uniji dovelo je do sprovođenja brojnih reformi u rumunskom društvu, značajnog porasta životnog standarda, jačanja vladavine prava, te ubrzanog privrednog razvoja. Gotovo svako mjesto u Rumuniji realizovalo je projekte uz pomoć evropskih fondova, i to je direktno unaprijedilo kvalitet života stanovništva.
2. Rumunija je od pridruživanje Evropskoj uniji ostvarila značajan ekonomski napredak. U kojoj mjeri je članstvo u EU doprinijelo ovom napretku – kroz ulaganja, otvaranje radnih mjesta, razvoj privatnog sektora i unapređenje životnog standarda građana?
Kada se Rumunija pridružila Evropskoj uniji 2007. godine, njen BDP iznosio je oko 100 milijardi eura. Danas rumunski BDP prelazi 380 milijardi, što ovu zemlju čini najvećom ekonomijom u Jugoistočnoj Evropi. Jedino Poljska među novijim članicama EU ima veću ekonomiju. Ovaj porast je prethodno nezabilježen u rumunskoj istoriji. Ostvareno je i povećanje nivoa razvijenosti, koji je 2007. godine iznosio oko 44% prosjeka za EU, a danas iznosi gotovo 80% ovog prosjeka. Investicije kontinuirano rastu, a Rumunija je i dalje visoko industrijalizovana nacija (25% BDP-a), sa IT sektorom koji generiše 8% našeg BDP-a. Zarade su se gotovo učetvorostručile, pa prosječan neto iznos sada prelazi 1000 eura. Došlo je do unapređenja indikatora zdravlja i produženja očekivanog životnog vijeka, kao i do pada stope siromaštva.
- Jedna od konkretnih koristi od članstva u EU je pristup evropskim fondovima. Kako su EU fondovi promijenili Rumuniju u praksi, naročito kada su u pitanju infrastruktura, usluge javnog sektora i razvoj zaostalih regija? Šta biste iz iskustva Rumunije istakli kao važnu pouku za Crnu Goru?
Od pridruživanja Evropskoj uniji 2007. godine, Rumunija je primila ukupno 90 milijardi eura evropskih sredstava. Najveći dio ovog iznosa utrošen je na infrastrukturne projekte, kako na lokalnom (mreže za snabdijevanje vodom i gasom, lokalni putevi), tako i na centralnom nivou (auto putevi). Iako su i manje razvijena područja imala koristi od ovih sredstava, i dalje imamo značajne razlike u stepenu razvijenosti različitih regija. To se u najvećoj mjeri može pripisati razlikama u nivoima investicija, kvalitetu univerziteta, te kvalitetu radne snage. I dalje postoji potreba da se više sredstava usmjeri ka manje razvijenim regijama—i ta potreba se podjednako odnosi i na Crnu Goru.
- Kako su sloboda kretanja i pristup jedinstvenom evropskom tržištu uticali na prilike koje se ukazuju rumunskim građanima i preduzećima? Da li zbog članstva u EU mladi sada imaju više mogućnosti na raspolaganju, posebno u vezi sa obrazovanjem, zapošljavanjem i pokretanjem sopstvenog biznisa?
Sloboda kretanja za građane i radnu snagu mlađim generacijama nudi jedinstvenu šansu da dođu do dobro plaćenog posla ili nastave svoje školovanje. Nažalost, Rumunija je u proteklih 20 godina ostala bez značajnog dijela kvalifikovane radne snage. Tek je u prethodne dvije godine došlo do stabilizacije, pa čak i preokreta, u odnosu između broja odlazaka i broja povrataka. Pokrenuto je nekoliko programa da bi se podržale mlade porodice koje se vraćaju u zemlju i pokreću sopstveni biznis. Ostvareni rezultati su pozitivni, ali se mora nastaviti sa ovim programima, kao i osmisliti novi programi sa istim ciljem.
5. Prije pridruživanja Evropskoj uniji, Rumunija je imala određena očekivanja od ovog članstva. Iz sadašnje perspektive, koja od tih očekivanja su zadovoljena, i da li je bilo nekih koja se nijesu ostvarila?
Sve u svemu, očekivanja stanovnika su ili ispunjena ili čak premašena. Međutim, postoje određene stvari koje su se mogle uraditi bolje. Egzodus kvalifikovane radne snage bio je većih razmjera nego što se očekivalo, a pristup određenim uslugama javnog sektora (zdravstvo i prosvjeta) nije dostigao planirane nivoe. Razvojna strategija zemlje — koja je akcenat stavljala na rast koji pokreću najveći urbani centri — dala je rezultate, ali sada očigledno treba da razmotrimo određena prilagođavanja.
6. Članstvo u Evropskoj uniji donijelo je brojne koristi, ali je takođe zbog toga bilo potrebno izvršiti značajne promjene i prilagođavanja. Koji su neki od najvećih izazova sa kojima se Rumunija suočila u periodu od pridruživanja EU, i da li postoje oblasti u kojima se ova zemlja i dalje bori sa poteškoćama u potpunoj primjeni pravila i standarda EU ili u prilagođavanju istima?
Poljoprivreda predstavlja jedan od najvećih izazova za Rumuniju. Iako Rumunija ima snažan poljoprivredni sektor, u vrijeme pridruživanja postojao je ogroman broj gazdinstava koja se bave poljoprivredom za sopstvene potrebe. Bilo je teško smanjiti njihov broj i konsolidovati poljoprivredna gazdinstva, a taj proces još uvijek nije završen. Pored toga, zadovoljenje svih standarda EU u oblasti zaštite životne sredine i dalje je cilj kojem težimo, uprkos značajnom napretku koji je do sada u tom pogledu ostvaren.
7. Crna Gora je trenutno najnaprednija među kandidatima za članstvo u EU, kao zemlja koja ulazi u završnu fazu procesa pridruživanja. Koji biste savjet dali Crnoj Gori na osnovu iskustva Rumunije, kako bi najbolje iskoristila prve godine članstva, i šta mislite da bi njenim građanima moglo da donese najveće pozitivne promjene?
Crna Gora je u završnoj fazi pregovora o pridruživanju Evropskoj uniji. Uloženi su značajni napori, ali rezultati su zaista zasluženi. Na osnovu iskustva Rumunije, mogao bih da izdvojim nekoliko ključnih elemenata:
– Stručnjaci koji predstavljaju Crnu Goru u evropskim institucijama moraju biti visoko kvalifikovani, a njihovom usavršavanju se mora dati najveći prioritet;
– Evropski fondovi — kako kohezioni tako i strukturni — moraju se veoma pažljivo trošiti, pri čemu je potrebno nastojati da se ostvari stopa apsorpcije koja je, koliko je god to moguće, što bliža 100%;
– S obzirom da se većina odluka u EU donosi kvalifikovanom većinom, Crna Gora treba da njeguje partnerstva i savezništva sa državama članicama koje imaju slične i kompatibilne ciljeve i potrebe. Rumunija je zasigurno jedna od takvih država.
Uvjeren sam da Crna Gora može da ostvari veoma visok nivo razvijenosti u relativno kratkom periodu — da postane novi Luksemburg u Evropskoj uniji.
Intervju je realizovan je u okviru kampanje „Otvoreno o EU“, koju sprovodi Ministarstvo evropskih poslova uz podršku EU projekta EU4ME.