Svaki narod nosi sa sobom jedno pitanje koje se javlja pred velikim istorijskim odlukama: hoćemo li, otvarajući vrata budućnosti, izgubiti dio onoga što jesmo? To pitanje prati i evropski put Crne Gore.
U raspravama o članstvu u Evropskoj uniji često se ne govori samo o ekonomiji, zakonima ili institucijama, već o nečemu mnogo dubljem – o identitetu, kulturi i istorijskom pamćenju jedne države. Gotovo svaka država koja je pristupala Evropskoj uniji suočavala se sa sličnim izazovima, iza kojih se krije prirodan oprez da bi ulazak u širu političku i društvenu zajednicu mogao umanjiti posebnosti koje su se stvarale vjekovima. Međutim, istorija pokazuje da identitet rijetko nestaje zbog susreta sa drugima. Mnogo češće slabi onda kada prestane da se razvija, kada se zatvori u sopstvene granice i izgubi sposobnost da govori jezikom vremena u kojem živi.
Upravo zato je značajno ukazati da se identitet Crne Gore nije oblikovao u izolaciji, već se naprotiv razvijao na raskršću puteva, kultura i ideja, kroz stalni susret sa različitim civilizacijama i istorijskim okolnostima. Od srednjeg vijeka, preko skoro pola milenijuma borbe za očuvanje slobode i učvršćenje državnosti, pa sve do međunarodnog priznanja Crne Gore na Berlinskom kongresu 1878. godine, razvijao se snažan osjećaj samosvijesti i pripadnosti. Tradicija Crne Gore nije građena samo na političkim institucijama, već i na kulturi, običajima, jeziku, duhovnosti i vrijednostima koje su generacije prenosile jedna drugoj. Upravo ta istorijska ukorijenjenost pokazuje da identitet na ovim prostorima nije prolazna kategorija koja se u srži mijenjala aktuelnim političkim procesima, već se nadograđivao kao rezultat dugotrajnog istorijskog bitisanja.
Crna Gora ulazi u evropski prostor sa bogatim nasljeđem koje je nastajalo kroz vjekove. Na njenom tlu susretali su se Mediteran i Balkan, Istok i Zapad, more i planine. Kroz njene luke prolazile su trgovačke rute koje su povezivale Jadran sa evropskim centrima, dok su cetinjski državnici i diplomate gradili veze sa najvažnijim evropskim prijestonicama. Otvorenost prema Evropi stoga nije novost u crnogorskoj istoriji, već njen prirodni kontinuitet.
Kada se govori o odnosu nacionalnog identiteta i evropske integracije, potrebno je podsjetiti se i na način na koji je nastala Evropska unija. Njeni temelji postavljeni su nakon najtežih ratova koje je evropski kontinent doživio, sa ciljem da se sukobi zamijene saradnjom, a podjele zajedničkim institucijama i dijalogom. Evropska unija nije nastala kao projekat stvaranja jednog naroda, jednog jezika ili jedne kulture. Naprotiv, njena suština počiva na uvažavanju različitosti. Zato njen moto „Ujedinjeni u različitosti“ nije samo politička fraza, već priznanje da evropsko jedinstvo postoji upravo zahvaljujući bogatstvu različitih tradicija, jezika i istorijskih iskustava. Evropski prostor nije zamišljen kao mjesto na kojem se brišu posebnosti, već kao zajednica u kojoj one mogu biti sačuvane, predstavljene i međusobno obogaćene.
To potvrđuju i iskustva država koje su već prošle put evropske integracije. Malta nije izgubila svoj mediteranski karakter nakon ulaska u Evropsku uniju 2004. godine, već je npr. malteški jezik, jedan od najmanjih službenih jezika Evrope, postao je službeni jezik Evropske unije i dobio dodatnu institucionalnu zaštitu.
Sličan primjer predstavlja Slovenija. Nakon pristupanja Evropskoj uniji 2004. godine nastavila je da njeguje i promoviše svoj nacionalni identitet, a kroz evropske programe dodatno su afirmisani slovenačka kulturna baština i tradicija, dok su gradovi poput Ljubljane postali prepoznatljivi centri kulturnih dešavanja i međunarodne saradnje.
Njihovi jezici ostali su službeni, nacionalni simboli nepromijenjeni, a kulturne posebnosti postale su dio šire evropske priče bez gubitka sopstvene autentičnosti. Naprotiv, dobile su novu vidljivost i širu pozornicu na kojoj mogu biti predstavljene stotinama miliona ljudi. Evropski prostor nije zamijenio njihove identitete, već im je omogućio da budu prepoznatiji nego ranije.
Evropska unija kroz programe kulture i zaštite baštine svake godine izdvaja značajna sredstva za očuvanje kulturnog nasljeđa država članica i kandidata. Za Crnu Goru to može značiti dodatnu podršku očuvanju i promociji kulturnih dobara koja predstavljaju temelj njenog istorijskog identiteta – od kulturno-istorijskog nasljeđa Cetinja kao nekadašnje crnogorske prijestonice, do Kotora kao jednog od najznačajnijih mediteranskih centara kulturne baštine na istočnoj obali Jadrana, pa do brojnih sakralnih kulturnih dobara na sjeveru države. Istovremeno, evropski programi mogu doprinijeti zaštiti arhivske građe, muzejske djelatnosti i nematerijalnog nasljeđa koje svjedoči o viševjekovnom državnom, kulturnom i duhovnom kontinuitetu Crne Gore.
U tom smislu dovoljno je samo podsjetiti na neke odredbe Ugovora o Evropskoj uniji, kao što je član 3 u kom je zapisano da je „cilj Unije da promoviše mir, svoje vrijednosti i dobrobit svojih naroda“, te da „poštuje svoju bogatu kulturnu i jezičku raznolikost i stara se o očuvanju i razvoju evropskog kulturnog nasljeđa“. Slično se u članu 4 kaže da „Unija poštuje jednakost država članica pred Ugovorima, kao i njihove nacionalne identitete, neodvojive od njihovih temeljnih političkih i ustavnih sistema“. Zbog toga možda nije najvažnije pitanje da li ćemo izgubiti identitet. Mnogo je značajnije zapitati se kako ćemo ga predstaviti Evropi.
Takođe, važno je razumjeti da se identitet ne čuva političkim deklaracijama. Njega čuvaju škole, biblioteke, pozorišta, muzeji, umjetnici, naučnici i porodice koje prenose vrijednosti novim generacijama. Nijedna međunarodna organizacija ne može ugroziti kulturu koja stvara, istražuje i pamti. Najveća prijetnja identitetu nije otvorenost prema svijetu, već ravnodušnost prema sopstvenom nasljeđu.
Danas na kulturu i način života mnogo snažnije utiču digitalne platforme, mediji i globalni trendovi nego državne granice. U takvom okruženju izazov očuvanja identiteta podjednako postoji za zemlje unutar i izvan Evropske unije. Upravo zato savremena Evropa sve više ulaže u zaštitu jezika, kulturne baštine i lokalnih tradicija, prepoznajući ih kao vrijednosti koje obogaćuju cijeli kontinent.
Zato integracija u EU ne predstavljaju promjenu identiteta, već promjenu položaja. Umjesto da posmatra procese koji oblikuju budućnost kontinenta sa strane, Crna Gora dobija priliku da u njima učestvuje. Njen glas više ne bi bio glas posmatrača, već glas sagovornika. To nije odricanje od nacionalnih interesa, već mogućnost da se oni zastupaju tamo gdje se donose odluke koje utiču na zajedničku evropsku budućnost.
Evropska integracija ne znači odricanje od posebnosti, već stvaranje dodatnog prostora za njihovu afirmaciju. Za Crnu Goru evropski put ne predstavlja izbor između tradicije i modernosti, niti između prošlosti i budućnosti. To nije raskršće na kojem se mora odreći jednog da bi se dobilo drugo. Naprotiv, riječ je o prilici da se istorijsko nasljeđe poveže sa savremenim razvojem, a da se kulturne vrijednosti sačuvaju kroz nove oblike predstavljanja.
Zato odgovor na pitanje da li se ulaskom u Evropsku uniju gubi identitet nije skriven u političkim programima ni međunarodnim ugovorima. On se nalazi u samopouzdanju jednog društva. Narod koji poznaje svoju istoriju, poštuje svoje kulturno nasljeđe i vjeruje u vrijednost svojih posebnosti nema razloga da strahuje od saradnje sa drugima. Takav narod ne gubi sebe u susretu sa svijetom; naprotiv, upravo tada najjasnije pokazuje ko je.
Crna Gora je kroz svoju istoriju uvijek bila najsnažnija onda kada je umjela da spoji otvorenost i samosvijest. Njena najveća dostignuća nastajala su u trenucima kada je bila povezana sa širim evropskim tokovima, a istovremeno ostajala vjerna sebi. Evropska unija zato ne predstavlja odricanje od identiteta, već novu priliku da se on predstavi sa više samopouzdanja, dostojanstva i vidljivosti. Identitet nije sjenka koja nestaje kada se približimo drugima; on je svjetlost koja postaje jasnija tek onda kada je iznesemo pred svijet.
Autor: dr Filip Ivanović, potpredsjednik Vlade za vanjske i evropske poslove
Ovaj tekst objavljen je u 18. broju časopisa Eurokaz.